ASBÜ Rektörü Prof. Dr. Arıcan, Türkçenin Medeniyet Kurucu Gücünü Anlattı
Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi (ASBÜ) Rektörü Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi (RTEÜ) ev sahipliğinde 16-20 Kasım 2026 tarihleri arasında Rize’de düzenlenen III. Türkoloji Lisansüstü Güz Okulu kapsamında gerçekleştirilen etkinliğin açılış panelinde konuştu. Panel oturumunun ilk konuşmacısı olan Prof. Dr. Arıcan, “Türkçe Bir Medeniyetin Sesidir: Türkçenin Hafızası, Müslümanlığın Dili: Kâşgarlı Mahmud’dan Yunus Emre’ye, Mehmet Âkif ve Yahya Kemal’den D. Mehmet Doğan’a Türkçe Hassasiyeti” başlıklı sunumunda Türkçenin tarihî, kültürel ve medeniyet kurucu niteliğini değerlendirdi.
Dil ve medeniyet arasındaki ilişkiyi merkeze alan Arıcan, dilin yalnızca insanlar arasında iletişimi sağlayan bir araç olmadığını; toplumların ortak hafızasını, dünya tasavvurunu, değerlerini, düşünme biçimlerini ve gelecek perspektifini taşıyan temel unsurlardan biri olduğunu ifade etti. Türkçenin Orta Asya’dan Anadolu’ya, Balkanlar’dan Kafkasya’ya uzanan geniş tarihî coğrafyada devlet, ilim, edebiyat, irfan, ahlak ve gündelik hayat tecrübelerini kuşaklar arasında aktaran güçlü bir medeniyet dili olarak geliştiğini belirtti. Bu çerçevede dilin düşünceyi biçimlendiren ve tarihî birikimi geleceğe taşıyan kurucu niteliğine dikkat çekti.
Türkçenin tarihî hafızası ve medeniyet birikimi
Türkçenin tarihsel sürekliliğini farklı dönemlerin eserleri ve düşünce gelenekleri üzerinden ele alan Arıcan, XI. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud tarafından kaleme alınan Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün yalnızca bir sözlük değil, Türk topluluklarının söz varlığını, atasözlerini, şiirlerini, coğrafyasını ve hayat tecrübesini kayda geçiren kapsamlı bir kültür ve hafıza eseri olduğunu vurguladı. Eserin Türkçenin ifade gücünü ortaya koymasının yanı sıra farklı Türk boylarının dil ve kültür birikimini bir araya getiren yönüne işaret etti.
Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig adlı eserinin Türkçenin devlet, adalet, siyaset ve ahlak düşüncesini ifade etme kapasitesini gösterdiğini belirten Arıcan, Ahmed Yesevî’nin hikmetleriyle Türkçenin irşat, tasavvuf ve maneviyat dili olarak kazandığı önemi değerlendirdi. Ali Şîr Nevâî’nin Türkçenin yüksek bir edebiyat ve düşünce dili olarak gelişmesine yönelik çabalarına da değinen Arıcan, bu tarihsel çizginin farklı dönemlerde yeni eserler ve düşünürlerle zenginleştiğini ifade etti.
Türkçe, Müslümanlığın anlama ve yaşama dillerinden biri
Konuşmasında Türkçenin İslam medeniyeti içindeki konumuna özel bir yer ayıran Arıcan, “Türkçe Müslümanlık dilidir” ifadesinin doğru tarihsel ve sosyolojik bağlamda değerlendirilmesi gerektiğini belirtti. Bu yaklaşımın diller arasında teolojik bir üstünlük sıralaması oluşturmadığını vurgulayan Arıcan, Arapçanın Kur’an-ı Kerim’in nazil olduğu vahiy dili ve ibadet hayatındaki müstesna konumuna dikkat çekti. Türkçenin ise Türklerin İslam’ı anlamasında, yaşamasında, yorumlamasında ve dinî-kültürel değerleri toplumsal hayata aktarmasında tarih boyunca önemli bir işlev üstlendiğini ifade etti.
Türkçenin dinî kavramları, ahlaki değerleri ve tasavvufi tecrübeyi kendi söz varlığı ve anlatım imkânlarıyla toplumsal hafızaya taşıdığını belirten Arıcan; gündelik dildeki ifadelerden dinî-edebî türlere, nasihat geleneğinden mevlide kadar uzanan geniş bir birikimin bu tarihsel ilişkinin göstergeleri olduğunu dile getirdi. Böylece Türkçenin yalnızca bir iletişim aracı değil, aynı zamanda inanç, kültür ve medeniyet tecrübesinin kuşaklar arasında aktarılmasını sağlayan bir hafıza dili olarak geliştiğini vurguladı.
Yunus Emre’den Mehmet Âkif’e, Yahya Kemal’den D. Mehmet Doğan’a Türkçe hassasiyeti
Türkçenin edebî ve düşünsel gelişimini önemli şahsiyetlerin eserleri üzerinden değerlendiren Arıcan, Yunus Emre’nin sade fakat derin anlatımıyla Türkçeyi gönül, hikmet ve insan anlayışının güçlü bir ifade vasıtası hâline getirdiğini belirtti. Birgivî’nin ilim ve ahlak alanındaki eserleriyle Türkçenin öğretici ve düşünsel işlevine katkısını ele alan Arıcan, Mehmet Âkif Ersoy’un Safahat’ta toplumun meselelerini yaşayan Türkçenin imkânlarıyla dile getirdiğine dikkat çekti. Âkif’in dilinde samimiyet, ahlak, çalışma ve sorumluluk kavramlarının belirleyici olduğunu ifade etti.
Yahya Kemal Beyatlı’nın şiirlerinde Türkçenin şehir, tarih, musiki ve kültürel hafızayla kurduğu ilişkiye değinen Arıcan, onun geçmişten beslenerek geleceğe yönelen dil anlayışını değerlendirdi. D. Mehmet Doğan’ın sözlükçülük çalışmaları ve kelime hassasiyetini de bu tarihsel sürekliliğin önemli bir halkası olarak ele alan Arıcan, kelimelerin yalnızca anlam taşıyan unsurlar değil, aynı zamanda toplumların tarihî tecrübelerini ve düşünce birikimlerini muhafaza eden hafıza taşıyıcıları olduğunu vurguladı.
Bu isimlerin farklı dönemlerde ortaya koydukları eserlerin Türkçenin ifade imkânlarını genişlettiğini belirten Arıcan, dilin tarihî devamlılığının korunmasının geçmişi anlamak kadar geleceği kurmak bakımından da önemli olduğunu ifade etti.
Türkçenin bilim dili ve dijital geleceği
Türkçenin günümüzdeki konumunu ve geleceğe ilişkin sorumlulukları da değerlendiren Arıcan, bir dilin bilim ve düşünce dili olabilmesinin o dilde kavram üretilmesine, nitelikli eserler ortaya konulmasına, akademik yayıncılığın geliştirilmesine ve farklı disiplinlerde terminoloji çalışmalarının yürütülmesine bağlı olduğunu belirtti. Türkçenin bilim dili olma kapasitesinin güçlendirilmesi için üniversitelere, araştırma merkezlerine ve akademik çevrelere önemli görevler düştüğünü vurguladı.
Yapay zekâ ve dijitalleşmenin Türkoloji araştırmaları için sunduğu imkânlara da dikkat çeken Arıcan; tarihî metinlerin dijital ortama aktarılması, söz varlığının derlemler aracılığıyla incelenmesi, Türk lehçeleri arasında karşılaştırmalı çalışmalar yürütülmesi ve yapay zekâ destekli dil teknolojilerinin geliştirilmesinin önemini dile getirdi. Türkçenin dijital dünyadaki varlığının güçlendirilmesinin yalnızca teknolojik değil, aynı zamanda kültürel ve bilimsel bir mesele olduğunu belirtti. Bu süreçte yerel ağızların ve Türk lehçelerinin çeşitliliğinin korunması gerektiğine de işaret etti.
Lisansüstü Türkoloji araştırmaları için yeni ufuklar
Türkoloji alanında lisansüstü düzeyde çalışma yürüten araştırmacılara yönelik değerlendirmelerde bulunan Arıcan, Türkolojinin yalnızca tarihî metinlerin incelenmesi ve dil özelliklerinin belirlenmesiyle sınırlandırılmaması gerektiğini ifade etti. Klasik metinlerin çağdaş bilimsel yöntemlerle yeniden ele alınması, tarihî söz varlığının dijital beşerî bilimler çerçevesinde incelenmesi, Türk lehçeleri arasında karşılaştırmalı araştırmalar yürütülmesi ve yapay zekâ uygulamalarının Türkoloji çalışmalarına dâhil edilmesinin önemini vurguladı.
Türkçenin geleceğini güçlendirmek amacıyla sözlük ve kavram çalışmalarının geliştirilmesi, Türkçe bilim dilinin desteklenmesi, klasik metinlerle yeni kuşaklar arasındaki ilişkinin güçlendirilmesi, Türk dünyasında ortak dijital dil altyapılarının oluşturulması ve kamu dilinde anlaşılabilirliğin esas alınması gibi başlıklara dikkat çekti. Araştırmacıların geçmişin metinlerini günümüzün sorularıyla buluşturan, disiplinler arası yöntemlerden yararlanan ve yeni bilgi üretebilen bir akademik yaklaşım geliştirmesi gerektiğini belirtti.
Konuşmasının sonunda Türkçeyi geçmişten devralınan bir miras olmanın ötesinde, her kuşağın korumak, geliştirmek ve geleceğe taşımakla sorumlu olduğu ortak bir değer olarak nitelendiren Arıcan, dilin yaşamasının yeni kelimeler ve kavramlar üretmesine, bilimsel ve kültürel alanlarda kullanılmasına bağlı olduğunu ifade etti. Türkçenin hafızasını korurken çağın ihtiyaçlarına cevap verebilen canlı ve üretken bir medeniyet dili olarak geliştirilmesinin önemini vurgulayan Arıcan, konuşmasını Yunus Emre’nin birlik, tanışma ve sevgi anlayışını yansıtan dizeleriyle tamamladı.
Arıcan, programın düzenlenmesinde emeği geçen başta Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi ve düzenleme kurulu olmak üzere TÜBİTAK, Yunus Emre Enstitüsü, Türk Dil Kurumu ve Rize Belediyesine teşekkür ederek katılımcıları selamladı.
asbu.edu.tr' yi kullanarak çerezlere izin vermiş olursunuz.