Yapay Zekânın Sosyolojiye Etkisi: Yeni Fırsatlar ve Yeni Sorumluluklar

Yapay zekâ teknolojilerinin hızlı gelişimi, yalnızca mühendislik ve bilişim alanlarını değil, sosyal bilimleri de köklü bir dönüşüm sürecine sokuyor. Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi (ASBÜ) Sosyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Tuba Duman, yapay zekânın sosyoloji üzerindeki dönüştürücü etkilerini, sunduğu fırsatları ve beraberinde getirdiği riskleri değerlendirdi.

“Teknoloji hızla değişiyor ama kültür geriden geliyor.”

Doç. Dr. Tuba Duman, teknolojik gelişmelerin toplumsal yaşam üzerindeki etkilerini açıklarken, sosyoloji literatüründe William F. Ogburn tarafından ortaya konulan “cultural lag” (kültürel gecikme) kavramına dikkat çekti:

“Teknoloji hızlı bir şekilde değişiyor ancak kültürel değerler ve toplumsal alışkanlıklar bu değişime aynı hızda uyum sağlayamıyor. Din, gelenek ve toplumsal normlar gibi kültürün güçlü unsurları, teknolojik dönüşümlerin gerisinde kalabiliyor. Yapay zekâ bu tarihsel sürecin yeni bir dönemeç noktası.”

Bilgiye erişimde devrim, ama kusursuz değil

Yapay zekânın bilgi üretiminde ve erişiminde devrim niteliğinde bir araç olduğunu belirten Duman, bu teknolojiyi “dünyadaki bilgilerin birbirine bağlanması ve hızla analiz edilmesi” olarak tanımladı. Ancak aynı zamanda kusurları olduğunun da altını çizdi:

“Yapay zekâ mucizevi gibi görünüyor ama yanlış analizler yapabiliyor, uydurma bilgiler üretebiliyor. Kontrolsüz kullanımı ciddi sorunlara yol açabilir.”

Yapay zekânın getirdikleri: Tembelleşme mi, fırsat eşitliği mi?

Doç. Dr. Tuba Duman’a göre yapay zekânın sosyoloji alanına hem olumlu hem de olumsuz etkileri olacağı kesin. Bu durumun olumsuz yönü, insanların düşünmeyi bırakmaya ve kopyalamaya daha meyilli olması. Öte yandan olumlu yönü ise, özellikle dezavantajlı gruplar için bilgiye daha kolay ve masrafsız erişim imkânı sunmasıdır.

“Yapay zekâ sayesinde bilgiye ulaşmak çok daha hızlı ve kolay hale geliyor. Bu, özellikle dezavantajlı gruplar için eğitimden istihdama kadar pek çok alanda eşitsizlikleri azaltma potansiyeli taşıyor.”

Böylece insanlar iş hayatlarını iyileştirmek veya psikolojik sorunlara çözüm bulmak gibi konularda yapay zekâyı kullanabilir. Duman, yapay zekânın tembelleştirme riskine rağmen, daha çok olumlu yönüne odaklanarak bilgiye erişimi hızlandıran ve kolaylaştıran bir araç olduğuna dikkat çekti.

Araştırmalarda destekleyici bir araç

Yapay zekânın sosyolojik araştırmalarda veri analizi, nitel ve nicel araştırmalar gibi tüm alanlarda büyük potansiyel sunduğunu belirten Duman, verilerin kontrol edilmesinin önemine vurgu yaptı.

“Nitel araştırmalarda insan dokunuşu çok önemli. Bu nedenle araştırmacının sezgisi ve yorumu hâlâ kritik önemde. Görüşme yapılan ortamın duygusal tonunu, umudunu ya da hüznünü yapay zekâ hissedemez. Dolayısıyla yapay zekâ, araştırmacının yerini almaz ama işini kolaylaştırır.”

Etik sorunlar: Manipülasyon ve mahremiyet riski

Yapay zekânın beraberinde getirdiği en önemli tartışmalardan birinin etik meseleler olduğunu söyleyen Duman, şu risklere dikkat çekti: Yanıltıcı veya uydurma veriler üretme, verilerin manipülasyonu ve yanlış yorumlanması, gizlilik ve mahremiyet ihlalleri.

Bu nedenle sosyolojik araştırmalarda yapay zekâ kullanımının etik çerçeveler açısından değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.

Disiplinlerarası iş birliği ve müfredatın dönüşümü

Duman, gelecekte sosyoloji ile bilgisayar bilimleri arasında daha yoğun iş birliklerine ihtiyaç duyulacağını belirtti. Özellikle veri bilimi ve mühendislik bölümleriyle ortak projelerin önemine değindi. Ayrıca sosyoloji eğitiminin de bu dönüşüme uyum sağlaması gerektiğini ifade etti:

“Öğrencilerimizin yalnızca sosyolojik teori ve yöntemleri değil, aynı zamanda yapay zekâ temelli araçları da öğrenmeleri gerekiyor. Sosyologlar teknolojiyi bilinçli kullanabilirse toplumsal sorunlara daha etkin çözümler üretebilirler.”

Bunun yanı sıra, sosyoloji müfredatına yapay zekâya dayalı dersler eklemek istediğini ve kendi alanı olan dersleri bu alanla bağdaştırarak yeni ders müfredatları oluşturmayı planladığını dile getirdi.

Geleceğe bakış: Yeni vizyon, yeni sorumluluklar

Kendi alanındaki gelişmeleri kişisel olarak takip ettiğini ve profesyonel olarak yapay zekâ kullandığını belirten Duman, yapay zekânın gelecekte sosyoloji alanına yeni fırsatlar ve zorluklar getireceğini öngörüyor.

“Yapay zekâ sosyolojiye yeni bir vizyon kazandıracak. Ancak doğru soruları soran, etik ilkelere bağlı ve teknolojiyi bilinçli kullanan sosyologlara her zamankinden daha çok ihtiyaç var.”

Sonuç

Doç. Dr. Tuba Duman’ın değerlendirmeleri, yapay zekânın sosyoloji için hem yeni fırsatlar hem de yeni sorumluluklar barındırdığını ortaya koyuyor. Bilgiye erişimi demokratikleştiren, araştırmaları hızlandıran bu teknoloji; aynı zamanda etik denetim, mahremiyet ve insan merkezli yaklaşım gerekliliğini de hatırlatıyor. Bu bağlamda, ASBÜ Sosyoloji Bölümü’nün de söz konusu teknolojik gelişmelere ilişkin olumlu bir perspektif sürdürdüğü ve gelecekte buna bağlı olarak faaliyetler gerçekleştirmeyi planladığı ifade edilebilir.

Röportajı Gerçekleştiren: ASBÜ Sosyoloji bölümü öğrencisi Nazmiye Beyzanur Gencan

Röportaj Tarihi: 20 Mayıs 2025