Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi (ASBÜ) Rektörü Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan, 14 Kasım 2026 tarihinde TRT Radyo 1’de yayımlanan “Gecenin İçinden” programına konuk oldu. “Dünden Bugüne Üniversite: Değişim, Dönüşüm ve Gelecek Üzerine Bir Tefekkür” başlıklı söyleşide üniversitenin tarihsel gelişimi, bilgi ve hikmet ilişkisi, yükseköğretimin toplumsal sorumluluğu, yapay zekânın eğitim ve araştırma süreçlerine etkisi ile geleceğin üniversitelerine ilişkin öngörüler ele alındı.

Üniversitenin insanlık tarihindeki yerini ve ortaya çıkışını tarihsel bir perspektifle değerlendiren Rektör Arıcan, üniversitelerin temel işlevlerinin başında bilginin korunması, sistematik biçimde aktarılması ve sürekliliğinin sağlanmasının geldiğini ifade etti. Bu çerçevede, Fas’ın Fes şehrinde 9. yüzyılda kurulan Karaviyyin Medresesi başta olmak üzere farklı medeniyetlerdeki ilim ve eğitim kurumlarına değinen Arıcan; Antik Yunan’daki felsefe okullarından İskenderiye’ye, İslam düşünce geleneğindeki medreselerden Nizamiye medreselerine uzanan tarihsel birikimin üniversite düşüncesinin gelişimindeki önemini vurguladı. Üniversitelerin zaman içerisinde yalnızca eğitim veren kurumlar olmaktan çıkarak bilginin üretildiği, biriktirildiği, geliştirildiği ve kuşaklar arasında aktarıldığı merkezlere dönüştüğünü belirtti.

Üniversitelerin günümüzde eğitim ve öğretimin yanı sıra araştırma, toplumsal katkı, girişimcilik ve yenilikçilik işlevlerini de yerine getirdiğine dikkat çeken Arıcan, bu kurumların toplumların ve ülkelerin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağını yetiştirmede önemli bir sorumluluk üstlendiğini dile getirdi. Bilginin önceki kuşakların birikimi üzerine yeni çalışmalarla eklenerek geliştiğini belirten Arıcan, üniversitelerin bu birikimi koruyan, geliştiren ve geleceğe taşıyan kurumsal yapılar olduğunu ifade etti.

Üniversitenin kimliğinde hikmet, hakikat ve vazife

Söyleşide üniversitenin kimliği, “hikmet”, “hakikat” ve “vazife” kavramları üzerinden de değerlendirildi. Arıcan, üniversitelerin yalnızca diploma kazandıran veya mesleki yeterlilik sağlayan kurumlar olarak görülmemesi gerektiğini belirterek eğitimin insanın hakikati arama, sorgulama, anlama ve öğrendiklerini hayatıyla ilişkilendirme çabasını da kapsadığını ifade etti. Hakikati görünenin ötesini kavrama arayışı, hikmeti ise edinilen bilgiyi varlık, insan, doğa ve evrenle anlamlı bir bütünlük içerisinde değerlendirme yetkinliği olarak ele alan Arıcan, bilginin beraberinde sorumluluk getirdiğine dikkat çekti. Bu sorumluluğun, öğrenilenleri toplumsal yaşama aktarmak ve insanlığın yararına kullanmakla anlam kazandığını vurguladı.

Bilginin amacının yalnızca bilmek değil, insanı daha iyi bir insan hâline getirmek olduğunu belirten Arıcan, eleştirel düşünme, doğru soru sorma ve muhakeme yeteneğinin önemine değindi. Sokrates’in “Kendini bil” düşüncesi ile Yunus Emre’nin ilim anlayışından ve Hacı Bayram Veli’nin insanın kendini tanımasına yönelik yaklaşımından örnekler veren Arıcan, bilgi edinme sürecinin insanın öncelikle kendisini, ardından çevresini ve içinde yaşadığı dünyayı anlamasına katkı sağlaması gerektiğini ifade etti. Hacı Bektaş Veli’nin incitmemeye dayalı anlayışına da değinen Arıcan, bilginin insan ilişkilerinde nezaket, anlayış, saygı ve birlikte yaşama kültürünü güçlendirmesi gerektiğini belirtti.

Yapay zekâ çağında üniversitenin sorumluluğu

Yapay zekâ ve teknolojik gelişmelerin yükseköğretim üzerindeki etkilerini de değerlendiren Arıcan, yapay zekânın üniversiteler açısından göz ardı edilecek veya yalnızca bir rakip olarak görülecek bir gelişme olmadığını ifade etti. Yapay zekânın bilgiye erişimi kolaylaştıran bir araç olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirten Arıcan, bu teknolojiden verimli biçimde yararlanabilmek için eleştirel düşünme, doğru soru sorma ve muhakeme becerilerinin korunmasının önemini vurguladı.

Arıcan, yapay zekânın yalnızca mühendislik ve teknik alanlarla sınırlı düşünülmemesi gerektiğine de dikkat çekti. Tarih, sosyoloji, felsefe ve hukuk gibi sosyal bilim alanlarında yapay zekâdan nasıl yararlanılacağının planlanmasının önemini belirten Arıcan, ASBÜ’de yapay zekâ alanında merkez oluşturma çalışmaları ile yapay zekâ hukuku ve etiğine ilişkin düzenlemeler üzerinde durdu. Teknolojinin insan tarafından geliştirildiğini hatırlatan Arıcan, yapay zekânın insanlığın yararına kullanılabilmesi için etik ilkeler ve bilinçli kullanım anlayışının esas alınması gerektiğini ifade etti.

Geleceğin üniversiteleri ve yeni öğrenme anlayışı

Geleceğin üniversitelerine ilişkin öngörülerini de paylaşan Arıcan, bilgiye erişimin kolaylaşmasıyla birlikte yükseköğretimde öğrenme ve öğretme yöntemlerinin değiştiğini belirtti. Gelecekte üniversitelerin yalnızca bilgi aktaran ve diploma veren kurumlar olmanın ötesine geçerek öğrencilerin bireysel yeteneklerini, ilgi alanlarını ve becerilerini dikkate alan daha kişiselleştirilmiş öğrenme modellerine yöneleceğini ifade etti. Eğitim süreçlerinin belirli aralıklarla güncellenmesinin ve yaşam boyu öğrenme anlayışının önem kazanacağını dile getirdi.

Arıcan, geleceğin üniversitelerinin değişen koşullara uyum sağlayabilen, belirsizlikler ve sorunlar karşısında çözüm üretebilen, eleştirel düşünebilen, muhakeme yeteneği gelişmiş ve farklı disiplinlerde yetkinlik kazanmış bireyler yetiştirmesi gerektiğini vurguladı. Bilimsel düşünceyi, üretkenliği, çok yönlü becerileri ve problem çözme kapasitesini merkeze alan bir yükseköğretim anlayışının önemine işaret etti.

“Üniversiteler geleceğimizin güvencesidir”

Programın sonunda üniversitelerin toplumun ve ülkenin geleceği açısından taşıdığı öneme dikkat çeken Rektör Arıcan, devlet yöneticilerinden hekimlere, mühendislerden sanatçılara ve öğretmenlere kadar toplumun farklı alanlarında görev üstlenecek nitelikli insan kaynağının üniversitelerde yetiştiğini belirtti. Üniversitelerin bilimsel ve akademik ortamlarının güçlendirilmesi, öğrencilerin desteklenmesi ve araştırma altyapılarının geliştirilmesi gerektiğini ifade eden Arıcan, üniversitelere toplumsal sahiplenme ve destek anlayışıyla yaklaşılmasının önemini vurguladı.

Üniversiteleri toplumun ortak geleceğini şekillendiren kurumlar olarak nitelendiren Arıcan, bu kurumların yalnızca bugünün değil, gelecek kuşakların da eğitim, bilim ve düşünce hayatına yön verdiğini belirtti. Söyleşi, Rektör Arıcan’ın dinleyicilere teşekkür ve iyi dileklerini iletmesiyle sona erdi.